Eiturlyfjaskimun innan fyrirtækja
„Hvernig skal verklagi háttað í tengslum við innra eftirlit í fyrirtækjum, sem felur meðal annars í sér að fyrirtæki telja þörf á að framkvæmd sé eiturlyfjaskimun reglulega meðal starfsmanna sinna? Þetta mun sérstaklega eiga við um fyrirtæki í flutningageiranum og þar sem starfsmenn eiga að stjórna stórum tækjum eða vinnuvélum sem gætu skapað mikla hættu ef viðkomandi stjórnandi væri ekki alls gáður.
Fyrirtæki mitt hefur í hyggju að bjóða þá þjónustu að starfsmenn fyrirtækisins sem hafa fengið sérstaka þjálfun til verksins komi í fyrirtæki skv. þjónustusamningi og framkvæmi eiturlyfjaskimun á starfsmönnum viðkomandi fyrirtækja.“
Persónuvernd annast eftirlit með framkvæmd laga nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, sbr. 1. mgr. 37. gr. laganna. Það er m.a. hennar hlutverk að úrskurða í ágreiningsmálum sem upp kunna að koma vegna vinnslu persónuupplýsinga, sbr. 2. mgr. 37. gr. laganna. Því getur hún ekki tekið efnislega afstöðu til þess fyrir fram hvort tiltekin vinnsla persónuupplýsinga sé heimil, enda kynni hún þá að verða vanhæf við úrlausn ágreiningsmáls síðar meir, s.s. ef starfsmaður kvartar til stofnunarinnar yfir framkvæmd eiturlyfjaskimunar hjá vinnuveitanda. Stofnunin getur hins vegar veitt almenna leiðsögn um gildandi lagareglur sem líta ber til við mat á því hvaða heimild standi til fyrirhugaðrar vinnslu persónuupplýsinga.
Persónuvernd hefur ekki, til þessa, tekið efnislega afstöðu til heimildar vinnuveitanda til að láta starfsmenn sína undirgangast læknisskoðun sem felur t.d. í sér lyfjapróf. Ef litið er til almennra lagaákvæða má þó ætla að slíkan rétt vinnuveitanda megi leiða af tvennu. Annars vegar þeirri reglu að vinnuveitandi ákveður hvaða faglegu kröfur hann gerir til starfsmanna sinna og hins vegar ákvæðum laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglum settum með stoð í þeim.
Stundum getur starf verið þess eðlis að eðlilegt er að gera tilteknar kröfur til líkamsástands, sjónar, heyrnar o.s.frv. hjá starfsmanni og þar með gera þá kröfu að starfsmaður standist læknisskoðun þegar hann sækir um vinnu, og eftir atvikum síðar meir, t.d. með reglubundinni læknisskoðun. Þetta er þó háð því að vinnuveitandi sinni fræðsluskyldu sinni skv. 20. gr. laga nr. 77/2000 við gerð ráðningarsamnings.
Þó verður ekki fallist á að mati vinnuveitanda á því hvaða heilsufarsupplýsingum um starfsmenn honum er þörf verði aldrei hróflað. Í 3. mgr. 71. gr. stjórnarskrár er kveðið á um að til skerðingar á friðhelgi einkalífs þurfi sérstaka lagaheimild og brýna nauðsyn vegna réttinda annarra. Í 8. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu eru sett ákveðin skilyrði fyrir því að takmarka megi friðhelgi einkalífs; lagaheimild, lögmætt markmið og meðalhóf, þ.e. að skerðingin sé nauðsynleg í lýðræðislegu þjóðfélagi - þá til að ná hinu lögmæta markmiði. Viðurkennt er að aðildarríki hafa nokkuð svigrúm til mats á því hvort meðalhófs hafi verið gætt, enda betur til þess fallin að meta samfélagsaðstæður en Mannréttindadómstóll Evrópu. Sjá t.d. niðurstöðu í máli Wretlund gegn Svíþjóð þar sem ekki var hróflað við því mati sænskra dómstóla að ekki hefði verið úr hófi að krefjast þess af starfsmönnum kjarnorkuvers að þeir færu reglulega í lyfjapróf.
Í samræmi við framangreint er það Persónuvernd sem hefur þetta svigrúm til mats á því hvort meðalhófs sé gætt við öflun heilsufarsupplýsinga starfsmanna, en meðalhófsreglur 7. gr. laga nr. 77/2000 kveða á um að persónuupplýsingar skuli unnar í málefnalegum tilgangi og að þær séu nægilegar viðeigandi og ekki umfram það sem nauðsynlegt er. Af þessu leiðir að þrátt fyrir að vinnuveitandi ákveði faglegar kröfur til starfsmanna er honum ekki heimilt að fara offari. Eigandi söluturns ætti þannig varla rétt á því að krefjast þess af afgreiðslufólki sínu að það skili inn þvagprufu til þess að hægt sé að kanna hvort það neytir eiturlyfja, en hins vegar er viðurkennt að réttlætanlegt geti verið að láta starfsmenn undirgangast lyfjapróf á vinnustöðum þar sem lyfjaneysla getur beinlínis verið hættuleg öðru starfsfólki.
Í 67. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum er svohljóðandi ákvæði:
„Starfsmenn skulu eiga kost á heilsufarsskoðun á kostnað atvinnurekanda áður en þeir eru ráðnir til starfa, meðan þeir eru í starfi og þegar við á eftir að þeir eru hættir störfum, enda séu starfsskilyrði þeirra slík að heilsutjón geti hlotist af og ástæða til þess að ætla að á þann hátt megi koma í veg fyrir eða hefta atvinnusjúkdóma og atvinnutengda sjúkdóma.
Í reglum sem félagsmálaráðherra setur, að fenginni umsögn stjórnar Vinnueftirlits ríkisins og landlæknis, skal nánar kveðið á um í hverju heilsufarsskoðun skuli fólgin, tíðni eftirlits og hvaða mælingar og aðrar rannsóknir skuli gerðar að teknu tilliti til starfsumhverfis. Heimilt er að setja slíkar reglur fyrir einstakar starfsgreinar.„
2. mgr. 69. gr. sömu laga er svohljóðandi:
„Starfsmönnum og fyrrverandi starfsmönnum ber skylda til að gangast undir eftirlit, skoðanir, mælingar og rannsóknir samkvæmt reglum þeim, sem gilda á hverjum tíma.“
Af þessu er ljóst að starfsmenn eiga ekki aðeins rétt á því að gangast undir læknisskoðun, þeim getur verið það skylt í því skyni að vinnuveitandi þeirra geti uppfyllt skyldur sínar samkvæmt lögum nr. 46/1980 til að koma í veg fyrir atvinnusjúkdóma og atvinnutengda sjúkdóma. Rétt er þó að taka fram að með hugtakinu „reglum“ í 2. mgr. 69. gr. laganna er ekki átt við reglur vinnuveitandans, heldur stjórnvaldsreglur sem settar eru með stoð í lögum nr. 46/1980. Nokkrar slíkar stjórnvaldsreglur hafa verið settar og eru aðgengilegar á heimasíðu Vinnueftirlitsins, http://www.vinnueftirlit.is. Sem dæmi má nefna: reglugerð nr. 553/2004 um verndun starfsmanna gegn hættu á heilsutjóni af völdum efna á vinnustöðum, reglur nr. 98/2002 um verndun starfsmanna gegn hættu á heilsutjóni af völdum efna sem geta valdið krabbameini eða stökkbreytingu á vinnustöðum, reglur nr. 764/2001 um verndun starfsmanna gegn hættu á heilsutjóni af völdum líffræðilegra skaðvalda á vinnustöðum og reglur um asbest nr. 379/1996.
Reglurnar eru byggðar upp á mjög svipaðan hátt, yfirleitt er sér kafli um heilsuvernd starfsmanna. Þar er kveðið á um rétt og skyldu starfsmanna til að gangast undir læknisskoðun, yfirleitt áður en þeir hefja störf og síðan reglulega eftir það. Ákvæði eru um að haldin skuli sjúkraskrá og aðgang starfsmannsins að henni. Í einhverjum tilvikum hefur Vinnueftirlitið aðgang að sjúkraskránum og þegar starfsemi fyrirtækis er lögð niður eru skrárnar afhentar Vinnueftirlitinu sem varðveitir þær. Þá er kveðið á um að starfsmaður og atvinnurekandi geti farið fram á að niðurstöður séu endurskoðaðar og kveðið er á um tilkynningarskyldu atvinnurekanda til Vinnueftirlitsins.
Samkvæmt 4. tölul. 2. gr. laga nr. 77/2000, um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, telst ábyrgðaraðili að vinnslu persónuupplýsinga vera sá aðili sem ákveður tilgang vinnslunnar, þann útbúnað sem notaður er, aðferð við vinnsluna og aðra ráðstöfun upplýsinganna. Í athugasemdum í greinargerð með frumvarp því er varð að lögum nr. 77/2000 segir að átt sé við þann aðila sem hefur ákvörðunarvald um vinnslu persónuupplýsinga og að jafnvel þótt slíkur aðili feli öðrum meðferð upplýsinganna beri hann ábyrgðina, svo fremi hann hafi áfram ákvörðunarvaldið.
Vinnsluaðili er hins vegar sá sem vinnur persónuupplýsingar á vegum ábyrgðaraðila, sbr. 5. tölul. 2. gr. laga nr. 77/2000. Í athugasemdum í greinargerð með ofannefndu frumvarpi segir að vinnsluaðili geti t.d. verið aðili sem sér um að þróa upplýsingakerfi eða gera við og viðhalda tölvuhugbúnaði.
Um samband ábyrgðaraðila og vinnsluaðila er nánar kveðið í 13. gr. laga nr. 77/2000, en þar kemur fram að ábyrgðaraðila sé heimilt að semja við tiltekinn aðila um að annast, í heild eða að hluta, þá vinnslu persónuupplýsinga sem hann ber ábyrgð á samkvæmt ákvæðum laga nr. 77/2000. Slíkt er þó háð því skilyrði að ábyrgðaraðili hafi áður sannreynt að umræddur vinnsluaðili geti framkvæmd viðeigandi öryggisráðstafanir og viðhaft innra eftirlit. Slíkur samningur skal vera skriflegur og þar skal m.a. koma fram að vinnsluaðila sé einungis heimilt að starfa í samræmi við fyrirmæli ábyrgðaraðila og að ákvæði laga nr. 77/2000 um skyldur ábyrgðaraðila gildi einnig um þá vinnslu sem vinnsluaðili annast.
Af erindi Securitas hf. má ráða að fyrirtækið komi til með að bjóða upp á að framkvæma lyfjapróf fyrir fyrirtæki skv. þjónustusamningi við þau og mun fyrirtækið því, skv. framanrituðu, koma fram sem vinnsluaðili í skilningi ákvæða laga nr. 77/2000. Þau fyrirtæki sem Securitas hf. semur við um þjónustu munu því teljast ábyrgðaraðilar að vinnslunni, en vinnsluaðila einungis heimilt að vinna með persónuupplýsingar í samræmi við fyrirmæli ábyrgðaraðila skv. sérstökum vinnslusamningi sem gerður hefur verið um vinnsluna.
Að lokum er rétt að geta þess að öll vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga, þ.á.m. um lyfjanotkun, er tilkynningarskyld til Persónuverndar, sbr. 31. gr. laga nr. 77/2000, um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, sbr. 6. gr. reglna nr. 698/2004 um tilkynningarskylda og leyfisskylda vinnslu persónuupplýsinga. Samkvæmt framangreindum ákvæðum hvílir skyldan til þess að tilkynna um vinnsluna á ábyrgðaraðila vinnslunnar.Óheimilt er að hefja slíka vinnslu fyrr en borist hefur staðfesting frá Persónuvernd um móttöku tilkynningarinnar eða þegar 15 dagar eru liðnir frá því að tilkynning var sannanlega send. Tilkynningar má senda með rafrænum hætti af heimasíðu stofnunarinnar, www.personuvernd.is, undir hnappinum „tilkynningar.“