Læknisvottorð
1.
Við mat á heimild lækna til að veita læknisvottorð í tengslum við lögræðissviptingu ber að líta til lögræðislaga nr. 71/1997, ákvæða um þagnarskyldu lækna í læknalögum nr. 53/1988, 71. gr. stjórnarskrárinnar og laga nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga.
Í II. kafla lögræðislaga er mælt fyrir skilyrði lögræðissviptingar, þ.e. sviptingar á annaðhvort sjálfræði eða fjárræði nema hvorutveggja sé, og málsmeðferð í aðdraganda slíkrar ákvörðunar. Samkvæmt 4. gr. skal lögræðissvipting ákveðin með úrskurði dómara. Í a-lið 4. gr. kemur fram að kveða má upp slíkan úrskurð ef viðkomandi einstaklingur er ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum vegna m.a. ellisljóleika. Af a-lið 2. mgr. 7. gr. leiðir að m.a. börn viðkomandi geta krafist lögræðissviptingar. Sá sem fer fram á sviptingu er í lögunum nefndur sóknaraðili en sá sem krafist er að sviptur verði lögræði varnaraðili, sbr. 7. gr.
Í 8. gr. er mælt fyrir um hvaða gögn skuli fylgja kröfu um lögræðissviptingu. Ekki er þar mælt fyrir um að læknisvottorð skuli vera þar á meðal. Samkvæmt g-lið 1. mgr. 8. gr. á hins vegar að tilgreina nöfn heimilislæknis varnaraðila og sérfræðinga þeirra er hann kann að hafa leitað til ef um þá er vitað, nema vottorð þessara aðila fylgi kröfu um lögræðissviptingu. Þegar svo háttar ekki til getur dómari sjálfur aflað læknisvottorðs, sbr. 2. mgr. 11. gr.
Eins og fyrr greinir ber hér einnig að líta til læknalaga nr. 53/1988. Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. þeirra laga ber lækni að gæta fyllstu þagmælsku og hindra það að óviðkomandi fái upplýsingar um sjúkdóma og önnur einkamál er hann kann að komast að sem læknir. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. gildir þetta hins vegar ekki bjóði lög annað eða rökstudd ástæða sé til þess að rjúfa þagnarskyldu vegna brýnnar nauðsynjar. Þessa undantekningu ber að túlka þröngt í ljósi grundvallarreglu 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs.
Að auki ber að líta til laga nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga eins og áður segir. Í c-lið 8. tölul. 2. gr. þeirra laga segir að upplýsingar um heilsuhagi séu viðkvæmar persónuupplýsingar. Óheimilt er að vinna með viðkvæmar persónuupplýsingar nema því aðeins að einhverju skilyrðanna í 9. gr. laganna sé fullnægt. Meðal þeirra er að vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga sé heimil sé hún nauðsynleg til að krafa verði afmörkuð, sett fram eða varin vegna dómsmáls eða annarra slíkra laganauðsynja, sbr. 7. tölul. 1. mgr. 9. gr. Þá segir í 2. tölul. að vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga sé heimil ef til hennar standi sérstök lagaheimild.
Til viðbótar má nefna að samkvæmt 1. tölul. 1. mgr. 9. gr. er vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga heimil á grundvelli samþykkis, sbr. nánar 7. tölul. 2. gr. laganna þar sem settar eru fram kröfur í því sambandi. Segir þar að með samþykki sé átt við sérstaka, ótvíræða yfirlýsingu sem einstaklingur gefur af fúsum og frjálsum vilja um að hann sé samþykkur vinnslu tiltekinna upplýsinga um sig og að honum sé kunnugt um tilgang hennar, hvernig hún fari fram, hvernig persónuvernd verði tryggð, um að honum sé heimilt að afturkalla samþykki sitt o.s.frv.
Samkvæmt þessu ætti að vera heimilt að afhenda læknisvottorð í tengslum við lögræðissviptingarmál að fengnu samþykki varnaraðila, enda sé öllum kröfum til samþykkis fyrir vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga fullnægt.
2.
Hvergi er í lögræðislögum mælt fyrir um skyldu læknis til að afhenda læknisvottorð í tengslum við kröfu um lögræðissviptingu án þess að dómari, sem hefur kröfuna til meðferðar, hafi farið fram á slíkt eða varnaraðili hafi veitt samþykki sitt. Í athugasemdum við 8. gr. í greinargerð með því frumvarpi, sem varð að lögræðislögum, segir hins vegar að gert sé ráð fyrir að sóknaraðili leggi ávallt fram læknisvottorð með kröfu um lögræðissviptingu ef því verður við komið að afla slíks vottorðs, annaðhvort heimilislæknis varnaraðila eða sérfræðings sem hefur annast hann.
Þessi orð má túlka á þann hátt að gert sé ráð fyrir öflun læknisvottorðs um varnaraðila í lögræðissviptingarmáli án þess að hann samþykki slíkt og án þess að dómari mæli fyrir um öflun vottorðsins. Hér ber hins vegar einnig að líta til grundvallarreglu stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs og ákvæða læknalaga um þagnarskyldu lækna. Til að gera megi undantekningar frá þessari þagnarskyldu þarf skýra lagaheimild.
Ekki verður séð að í læknalögunum sjálfum, né heldur öðrum lögum, sé að finna ákvæði sem heimilar lækni að afhenda læknisvottorð til nota í lögræðissviptingarmáli þegar annað hvort af þessu tvennu á ekki við:
Dómari hefur mælt fyrir um afhendingu slíks vottorð.
Varnaraðili í málinu hefur veitt samþykki sitt fyrir því.
Þegar öðru hvoru þessara skilyrða er fullnægt ber að telja afhendingu læknisbottorðs heimila, enda víkur þá þagnarskylda læknis fyrir öðrum lagareglum, þ. á m. framangreindum ákvæðum 1. eða 2. tölul. og 7. tölul. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 77/2000.
Í öðrum tilvikum ber lækni hins vegar að synja um útgáfu vottorðs til nota í lögræðissviptingarmáli. Að auki skal tekið fram að eigi afhending vottorðsins að byggjast á samþykki viðkomandi einstaklings verður að vera hafið yfir vafa að hann hafi andlegt hæfi til að veita slíkt samþykki.